در حالی که فیلم ادیسه (The Odyssey) با سرعتی خیرهکننده در حال تبدیل شدن به یکی از بزرگترین و باشکوهترین موفقیتهای تجاری در کارنامه چند دههای کریستوفر نولان است، تحلیل چرایی عملکرد فوقالعاده این حماسه فانتزی اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ بهخصوص در دورانی که اکثر آثار پرهزینه و همژانر آن در گیشه به زمین خوردهاند.
بیتردید روی آوردن نولان به ساخت اقتباسی از ادیسه، یک ریسک بزرگ، جسورانه و غیرقابلانکار برای این فیلمساز صاحبنام به شمار میرفت. البته باید پذیرفت که کارگردان سهگانه شوالیه تاریکی (Dark Knight) یکی از معدود سینماگرانی است که توانایی تبدیل زندگینامه پیچیده یک فیزیکدان در فیلم اوپنهایمر (Oppenheimer) محصول سال ۲۰۲۳ را به یک پدیده میلیارد دلاری در گیشه جهانی دارد.
با این حال، تبدیل کردن فیلم سنگینی مثل اوپنهایمر به رقیب اصلی و پایاپای فیلم باربی (Barbie) در گیشه یک دستاورد بود و تبدیل کردن یک شعر حماسی و باستانی متعلق به یونان باستان به یک بلاکباستر عامهپسند و پرفروش، چالشی کاملاً متفاوت و پیچیدهتر محسوب میشد.
اگر به کارنامه نولان نگاه کنیم، او همواره با ایدههای علمی-تخیلی و عجیب دستوپنجه نرم کرده است؛ فیلم میانستارهای (Interstellar) موضوع اتساع زمان را مطرح میکند، تلقین (Inception) حول محور نفوذ به لایههای زیرین خواب میچرخد و فیلم حیثیت (The Prestige) نیز به مسئله شبیهسازی انسان در دوران ویکتوریا میپردازد. اما نکته کلیدی اینجاست که تمام این عناصر داستانی، همواره در مفاهیم علمی ریشه داشتند و از قوانین (هرچند نظری) پیروی میکردند.
در سمت مقابل، داستان ادیسه مملو از غولهای یکچشم، سایرنهای اغواگر و خدایان اساطیری است. نکته شگفتانگیز این است که نولان در طول فیلم هرگز ریتم داستانسرایی خود را برای توضیح دادن، توجیه منطقی یا علمیسازی این پدیدههای فانتزی کند نمیکند و مستقیماً مخاطب را در دل حادثه قرار میدهد.
قتلعام فیلمهای فانتزی و حماسی در گیشه سالهای اخیر
ریسک بزرگ کریستوفر نولان زمانی ملموستر میشود که بدانیم فیلمهای فانتزی پرهزینه در سالهای اخیر، شکستهای تجاری سنگینی را در گیشه تجربه کردهاند. نمونه بارز این اتفاق، ناکامی تلخ و ناامیدکننده ریبوت اربابان کیهان (Masters of the Universe) در سال ۲۰۲۶ بود.
پیش از آن نیز در سال ۲۰۲۳، فیلم سرگرمکننده و جذاب سیاهچالها و اژدهایان: افتخار در میان دزدان (Dungeons & Dragons: Honor Among Thieves) به همه ثابت کرد که حتی محبوبیت همزمان فصل چهارم سریال چیزهای عجیب (Stranger Things) و بازی ویدئویی پرفروش دروازه بالدور ۳ (Baldur’s Gate 3) هم نمیتواند فروش موفق یک اثر سینمایی اقتباسی از D&D را در سینماها تضمین کند.
نکته حائز اهمیت این است که هم ریبوت اربابان کیهان و هم فیلم سیاهچالها و اژدهایان با بازخوردهای مثبت و نظرات مساعد منتقدان مواجه شدند؛ اگرچه میزان تمجیدها از آنها هرگز به پای تحسینهای یکصدا و درخشان از ادیسه نرسید. با این حال، حتی قبل از زمین خوردن مالی این دو اثر فانتزی، آثار حماسی دارای عناصر اساطیری و مذهبی سالها بود که با بحران شدید فروش دستوپنجه نرم میکردند.
برای نمونه:
- فیلم حماسی و مذهبی بن هور (Ben-Hur) در سال ۲۰۱۶ با بودجهای بالغ بر ۱۰۰ میلیون دلار ساخته شد اما در نهایت حتی نتوانست به فروش ۹۵ میلیون دلاری دست پیدا کند.
- ریدلی اسکات پس از آنکه فیلم حماسی او یعنی خروج: خدایان و پادشاهان (Exodus: Gods & Kings) در سال ۲۰۱۴ با بودجه سنگین ۲۰۰ میلیون دلاری تنها ۲۶۸ میلیون دلار فروخت، مجبور شد ایده ساخت آثار مذهبی را کنار بگذارد و دوباره به دنیای امن علمی-تخیلی بازگردد.
- خارج از فضای داستانهای عهد عتیق، فیلم خدایان مصر (Gods of Egypt) در سال ۲۰۱۶ با بودجه عظیم ۱۴۰ میلیون دلاری روی پرده رفت و با ثبت فروش ناامیدکننده ۱۴۰ میلیون دلاری، به یک فاجعه تمامعیار در گیشه تبدیل شد.
ترفند نولان برای پذیرش فانتزی توسط مخاطبان عام
در چنین بستر بحرانی و پر از شکستی، موفقیت چشمگیر ادیسه در گیشه بیشتر به یک استثنا و پدیده غیرممکن شباهت دارد. درست است که اثر تازه نولان از حضور ستارگان مطرحی همچون مت دیمون، زندایا، تام هالند، آن هاتاوی و بازیگران سرشناس دیگر بهره میبرد، اما نباید فراموش کنیم که فیلمهای شکستخورده سالهای اخیر نیز کمستاره نبودند. در آن آثار چهرههای نامداری چون جرارد باتلر، چادویک بوزمن، سیگورنی ویور، کریس پاین، آلیسون بری و حتی بتمنِ اختصاصی خود نولان یعنی کریستین بیل حضور داشتند.
بنابراین تفاوت اصلی در تیم بازیگران نیست، بلکه به نحوه مواجهه و مدیریت کریستوفر نولان با عناصر فانتزی قصه مربوط میشود. بخش اعظم موفقیت ادیسه مدیون تجربه غوطهورکنندهای است که نولان برای تماشاگر خلق کرده است. این اقتباس حماسی، بیننده را در تمام طول مدت زمان سه ساعته خود به درون دنیای واقعی و ملموس داستان پرتاب میکند و هرگز زمان فیلم را تلفِ دادن توضیحات اضافی درباره قوانین جهان، تاریخچه اساطیر یا زمینهسازیهای خستهکننده نمیکند.
نولان دقیقاً مانند شاهکارهای علمی-تخیلی و جاهطلبانه قبلی خود، به هوش و درک تماشاگر احترام میگذارد و از او میخواهد که با چشمانداز فانتزی قصه همراه شود، به جای آنکه همهچیز را زیر ذرهبین منطق ببرد و بیش از حد توضیح دهد. همین اعتمادبهنفس، جسارت و سبک کارگردانی منحصربهفرد بود که باعث شد ادیسه در گیشه جهانی به موفقیت خیرهکنندهای برسد؛ درست در جایی که سایر مدعیان این ژانر به زانو درآمدند.
منبع: Comicbook
دوبله کمدی انیمیشنهای 2026؛ میزگیم با سپهر و ستایش
نظرات